Swój historiozoficzny traktat rozpoczyna św. Augustyn opisem spustoszenia Rzymu w 410 r. Wizja upadającego imperium, które wydawało się być wiecznym, skłania biskupa Hippony do teologicznej i filozoficznej refleksji nad historią, która zmierza do wskazanego przez Stwórcę finału – Sądu Ostatecznego. Ukazując przyczyny upadku Rzymu przypomina całą otchłań nikczemności i ob­rzydliwości, w jakich Cesarstwo pogrążyło się wcześniej. Dalej nakreśla doktrynę dwóch mistycznych państw: Bożego i ziemskiego – ludzkiego. Państwo Boże to zbiorowość ludzi żyjących Bożą miłością i zgodnie z jej prawami. Urzeczywistnia się ono na ziemi tak w jednostkach, jak i społeczeństwach, wtedy gdy człowiek w swej duszy i w swych uczynkach, a społeczeństwo w swoich instytucjach, prawach, zwyczajach, kulturze i sztuce, dostosowują się do nakazów Chrystusa.