W roku 1870 doszło do spektakularnej klęski II Cesarstwa Francuskiego w wojnie z Prusami. Kolejny Bonaparte – oddając się pod Sedanem w pruską niewolę – ­kończył swoje panowanie porażką. Francja traciła przyłączone ­niegdyś przez swych wielkich królów Alzację i Lotaryngię. Doszedł do tego paroksyzm ­Komuny Paryskiej i – jak by powiedział Zygmunt Krasiński – rozbestializowany motłoch, ­bezczeszczący świątynie i mordujący kapłanów (z arcybiskupem Paryża na czele).


L’anne horrible – 1870 był zaledwie początkiem klęsk spadających na Francję. W roku 1875, po tzw. kryzysie flagi, z objęcia władzy w kraju zrezygnował ostatni z przedstawicieli starszej linii Burbonów, Henryk hrabia Chambord (Henryk V), który nie chciał zaakceptować tricolore i porzucić flagi św. Ludwika i Henryka IV. Mimo że – jak przypominał mu bł. Pius IX – to przecież pod trójkolorowym sztandarem wojska francuskie restaurowały w roku 1849 władzę Następcy św. Piotra w Rzymie i Państwie Kościelnym.
Decyzja hrabiego Chambord otwarła drogę republikanom. W następnym roku wybory parlamentarne wygrały ugrupowania odwołujące się do „ideałów republikańskich”, wśród których na poczesnym miejscu tkwił postulat walki z katolicką tożsamością Francji.


Ku „nowej Francji”
– bez Boga i Kościoła

W sensie intelektualnym program ten był przygotowywany przez kilkadziesiąt lat. Już w okresie restauracji (1815-1830) i monarchii orleańskiej (1830-1848) karierę robi pojęcie „dwóch Francji”. Ideę tę rozwijał jeden z najwybitniejszych podówczas historyków francuskich, Jules Michelet, piszący o „tradycji republikańskiej” – od hugenotów i oświecenia po rewolucję francuską – przeciwstawiając ją Francji zacofanej – monarchicznej i klerykalnej. W okresie II Cesarstwa (1852-1870) dojdzie do tego rodzący się wówczas pozytywizm wypowiadający wojnę temu, co ponadnaturalne (wedle słów L. Blanqui­ego), oraz co rusz odgrzewana teoria spisku rzekomo wszechwładnych jezuitów (pierwsza wielka teoria spisku w dziejach nowożytnej Europy).