Wiele wskazuje na to, że rozpoczęło się to już w czasach króla Zygmunta Augusta. Z powodów osobistych zdradził on ruch egzekucyjny – a więc partię średniej szlachty, która konkurując z magnaterią, pragnęła osłabić jej ekonomiczną siłę, odbierając powydzierżawiane królewszczyzny i w ten sposób wyeliminować potężnych politycznych i ekonomicznych konkurentów, a przy okazji wzmocnić władzę królewską. Chociaż ruch egzekucyjny był naturalnym sojusznikiem króla, Zygmunt August go zdradził, bo ta sama szlachta nie chciała zaakceptować małżeństwa z Barbarą Gasztołdową–Radziwiłłówną, uważając związek króla z poddanką za mezalians i uchybienie majestatowi Rzeczypospolitej.